Μια φορά κι έναν καιρό καθώς λένε, ένας φούρναρης, παράγγειλε σ΄έναν φτωχό ζωγράφο να τον ζωγραφίσει την ώρα που φούρνιζε ψωμιά Ο ζωγράφος άρχισε να δουλεύει κι όταν καταπιάστηκε να εικονίσει το φουρνιστήρι, αντί να τον φτιάξει οριζόντιο σύμφωνα με την προοπτική το έφτιαξε κάθετο δείχνοντας όλο του το πλάτος. Επειτα με τον ίδιο τρόπο ζωγράφισε πάνω στο φουρνιστήρι κι ένα καρβέλι.
Πέρασε ένας έξυπνος άνθρωπος και του είπε
- Το ψωμί έτσι που τόβαλες θα πέσει
Ο ζωγράφος αποκρίθηκε χωρίς να σηκώσει το κεφάλι.
- Εννοια σου, μόνο τ΄αληθινά ψωμιά πέφτουν τα ζωγραφισμένα στέκουνται, όλα πρέπει να φαίνονται στη ζωγραφιά
Το παραμύθι αυτό μου θυμίζει ένα πολύ μεγάλο τεχνίτη επειδή ακριβώς όλα πρέπει να φαίνονται στη ζωγραφιά, ορίζοντας την άποψη του Τολέδου, έβγαλε από τη μέση με το δικαίωμα της τέχνης το νοσοκομείο του Δον Χουάν Ταβέρα και το τοποθέτησε σ΄ενα χάρτη. Ο μεγάλος τεχνίτης, το ξέρετε, είναι ο κρητικός Δομίνικος Θεοτοκόπουλος και ο ζωγράφος του παραμυθιού είναι ο μυτιληνιός Θεόφιλος Γ. Χατζημιχαήλ, άλλοτε οπλαρχηγός και θυροφύλαξ εν Σμύρνη
Η παραβολή μου δεν είναι ασέβεια. γιατί η μεγάλη διάκριση, δεν είναι ανάμεσα στους πολύ μεγάλους και στους μικρότερους τεχνίτες που ξεκινάνε τις περισσότερες φορές από μια εγκυκλοπεδική ή μια τουριστική διάθεση αλλά ανάμεσα σ΄εκείνους που έφεραν έστω και μια σταγόνα λάδι στο φάρο της τέχνης, και σ΄εκείνους που η ύπαρξή τους για την τέχνη είναι αδιάφορη. Το πρώτη ζήτημα δεν είναι ποιός είναι μεγάλος και ποιός είναι μικρός, αλλά ποιός κρατάει την τέχνη ζωντανή
Ενας από τους ελάχιστους ανθρώπους που βλέπω σαν μια πηγή ζωής για την σύγχρονη ζωγραφική μας είναι ο Θεόφιλος. Τα ψωμιά του δε έπεσαν, στέκουνται, για να μεταχειριστώ τα δικά του τα λόγια. Στέκουνται και θρέφουν. Για αυτό πρέπει να χρωστάμε χάρη μεγάλη στους λίγους εκείνους που από την πρώτη στιγμή είχαν την αρετή να διακρίνουν και ν΄αφοσιωθούν σαυτό το καταφρονημένο έργο και να το προστατεύσουν όσο μπορούσαν ή σ΄εκείνους που είχαν την πρωτοβουλία να συγκεντρώσουν σ΄αυτές τις αίθουσες για την πρώτη δημόσια παρουσίασή τους τις καλύτερες ζωγραφιές του Θεόφιλου από εκείνες που υπάρχουν ακόμα στην Αθήνα, γιατί μια μεγάλη συλλογή είναι χρόνια τώρα στο Παρίσι. Αν οι περιστάσεις ήταν καλύτερες θα είχε βρεθεί από καιρό μια προστατευτική στέγη για την κληρονομιά που σε όλους μας άφησε ο Θεόφιλος. Δεν ξέρω αν είναι υπερβολικό να ελπίζει κανείς πως η έκεθση που εγκαινιάζουμε σήμερα θα δώσει αφορμή σε κάποια συστηματική προσπάθεια για να σωθεί ότι απομένει από τον μόνιμο κίνδυνο της καταστροφής. Αλλά ότι κι αν γίνει η σημερινή έκθεση είναι μια σημαντική στιγμή στα χρονικά της ζωγραφικής μας, εννοώ της ζωγραφικής χωρίς επίπεδο, όχι της λαικής ζωγραφικής.
Ο Θεόφιλος ήταν ένας λαικός άνθρωπος, ένας τρελός στα μάτια του κόσμου, που τον άκουε να λέει παράδοξα πράγματα, για τις ζωγραφιές του ή τον έβλεπε να ροβολά τους δρόμους ντυμένος Μεγαλέξανδρος μαζί μ΄ένα κοπάδι χαμίνια που είχε ντύσει Μακεδόνους. Τον περιγελούσαν, του έκαναν πολύ χοντρά αστεία. Μια φορά τράβηξαν την ανεμόσκαλα που ήταν ανεβασμένος για την δουλειά του και τον έριξαν χάμω. Τόσο πολύ μας ενοχλούν οι άνθρωποι που δεν μας μοιάζουν.
Ομως ο περιπλανόμενος αυτός ζωγράφος καταναλώθηκε ολόκληρος σαν ένας αυθεντικός τεχνήτης στο δημιούργημά του. Και το δημιούργημά του είναι ένα ζωγραφικό γεγονός για την Ελλάδα Θέλω να πω ένα γεγονός που δεν διδάσκει λαογραφικά όπως θα είχαμε την τάση να φανταστούμε κοιτάζοντας τις φουστανέλες τις βλάχες ή τις μορφές του λαικού εικονοστασιού που αναπαρασταίνει ή ακόμα παρατηρώντας τις επιφανειακές τεχνικές αδυναμίες του, την έλλειψη σχολής ή τον πεμιτισμό του όπως θα έλεγαν Αλλά είναι ένα γεγονός που διδάσκει ζωγραφικά βοηθάει και φωτίζει όποιον έχει μια επαρκή οπτική συνείδηση έστω κι αν βγαίνει από τα πιο φημισμένα εργαστήρια της Ευρώπης.
Υστερα από το Θεόφιλο δεν βλέπουμε πια με τον ίδιο τρόπο. Αυτό είναι το σπουδαίο κι αυτό είναι το πράγμα που δεν μας έφεραν τόσοι περιώνυμοι μαντατοφόροι μεγάλων ακαδημιών Ο Θεόφιλος μας έδωσε ένα καινούριο μάτι Επλυνε την όρασή μας απ όσα βγάζει ο ουρανός, και τα σπίτια και το κόκκινο χώμα και το παραμικρό φυλαράκι των θάμνων ύστερα από την κάθαρση ενός απόβρου. Κάτι απο αυτόν τον παλμό της δροσιάς
Μπορεί να μην είναι δεξιοτέχνης, μπορεί η αμάθειά του σε τέτοια πράγματα να είναι μεγάλη όμως αυτό το τόσο σπάνιο, το ακατόρθωτο, πριν από αυτόν για το ελληνικό τοπίο, μια στιγμή χρώματος και αέρα σταματημένη εκεί μ΄όλη την εσωτερική ζωντάνια της και την ακτινοβολία της κίνησής της, αυτόν τον ποιητικό ρυθμό πως να τον πω αλλιώς, που συνδέει τ΄ασύνδετα, συγκρατεί τα σκορπισμένα, κι ανασταίνει τα χαρτά Αυτή την ανθρώπινη ανάσα έμεινε σ΄ενα ρωμαλαίο δέντρο, σ΄ένα κρυμένο άνθος ή στο χορό μιας φορεσιάς Αυτά τα πράγματα που τ΄αποζητούσαμε τόσο πολύ γιατί μας έλλειψαν τόσο πολύ Αυτή τη χάρη μας έδωσε ο Θεόφιλος κι αυτό δεν είναι λαογραφία
Συλλογίζομαι πως μιλώ ίσως άσχημα, πως η συγκίνησή μου ίσως νομιστεί ακρισία κι όμως είναι μια συγκίνηση που προσπαθώ να ελέγξω Εδώ και δεκατρία χρόνια από την παλιά εποχή που ο Ανδρέας Εμπειρίκος μου έδειξε με άπειρη ευλάβεια ζωγραφιές του Θεόφιλου Από τότε κάθε καινούριο αντίκρυσμα ήταν σαν εκείνη την πρώτη φορά Κάτι σαν να έπεσε ο τοίχος μιας πληκτικής κάμαρας Αυτής της τόσο καταθλιπτικής ζωγραφικής που τόσο συχνά και με τόση ευκολία επιτυχαίνουμε από τα χρόνια της παλιγγενεσίας Η ίδια συγκίνηση όπως όταν πρωτοδιάβασα τ΄απομνημονεύματα του Μακρυγιάννη
Δεν έχω διόλου την επιθυμία να μειώσω τους μορφωμένους με τους αμόρφωτους Μήτε να υποστηρίξω πως η άσκηση και η μάθηση είναι πράγμα βλαβερό Οπως και τόσοι άλλοι φίλοι του ζωγράφου μας πολύ πιό ικανοί και πιο αρμόδιοι σ΄αυτά τα θέματα απο μένα αντίθετο πιστεύω Γιατί μόρφωση και μάθηση είναι άσκηση της ζωής Και η άσκηση της ζωής, έχει πολλά να κερδίσει από ανθρώπους σαν τον Θεόφιλο που βρήκαν τον δρόμο τους ψηλαφώντας μόνοι μέσα στα σκοτεινά μονοπάτια μιας πολύ καλλιεργημένης καθώς νομίζω ομαδικής ψυχής όπως είναι η ψυχή του λαού μας. Εχει πολλά να κερδίσει και πριν απ όλα να μάθει πως να φυλάγεται από τη μισή μόρφωση και από τη μισή μάθηση που καταντά στρέβλωση και νάρκη Από την άποψη αυτή θα μου ήταν πολύ δύσκολο να παραδεχτώ πως είναι αμόρφωτος ο Θεόφιλος Μήτε καν είναι φαινόμενο εξαιρετικό σε τέτοια συμπεράσματα μας οδηγεί τουλάχιστον καθώς πιστεύω η τόσο ιδιότροπη διαμόρφωση της ελληνικής έκφρασης Ενα λαικό τραγούδι λόγου χάριν που κυκλοφορεί στα στόματα των θεραπαινίδων όπως έλεγαν ο Ερωτόκριτος γίνεται αγκονάρι στην ποιητική δημιουργία του Σολωμού, ενός από τους πιο καλλιεργημένους ανθρώπους της Ευρώπης. Και τα δυό σημαντικότερα μνημεία του ελληνικού πεζού λόγου είναι το ένα η Γυναίκα της Ζάκυνθος αυτού του άρχοντα της μόρφωσης και το άλλο τα απομνημονεύματα του πόποτε μη αναγνώσαντος Μακρυγιάννη.
Στη ζωγραφική κάποτε φανερώνεται ένας νους όπως ο Θεοτοκόπουλος που μπορεί να υποστηρίξει την τέχνη του μπροστά στο μεγάλο ιεροεξεταστή και κάποτε ένας Θεόφιλος ο αλλόκωτος φουστανελάς που γυρίζει στα χωριά του Πηλίου και της Μυτιλήνης με τα πινέλα στο σελάχι του και οι γυναίκες τον φωνάζουν τρελό και αχμάκη.
Η ελληνική πνευματική κληρονομιά είναι τόσο μεγάλη που αλήθεια δεν ξέρει κανείς ποιούς μπορεί να διαλέξει για να πραγματοποιήσει τις βουλές της. Είναι στιγμές που την κρατούν στα χέρια τους οι πιο φημισμένοι άνθρωποι που ακούστηκαν ποτέ στον κόσμο, είναι στιγμές που πάει και φωλιάζει ανάμεσα στους ανώνυμους περιμένοντας να φανερωθούν ξανά οι άρχοντες επώνυμοι Είναι σπουδαίο το δίδαγμα που αντλεί κανείς όταν λάβει τον κόπο να κοιτάξει αυτή την ατέλειωτη περιπέτεια.
Το δημοτικό τραγούδι να φωτίζει τον Ομηρο και ο Αισχύλος να συμπληρώνεται από το δημοτικό τραγούδι στην ευαισθησία ενός και του ίδιου ανθρώπου. Δεν είναι λίγο πράγμα και αυτό μόνο στην Ελλάδα μπορεί να γίνει Μιλώ χωρίς υπεροψία γιατί δεν ξεχνώ πως μόνο στην Ελλάδα μπορούν να γίνουν και το πιο απίστευτα παραστρατήματα.
Υστερα από τη διευκρίνηση αυτή, μπορούμε να συλλογιστούμε με περισσότερη άνεση το λαικό άνθρωπο το Θεόφιλο.
Δεν είναι η στιγμή να ιστορήσω τη ζωή του. Ομως δεν θα ήθελα να τελειώσω προτού θυμηθώ ίσως το πιο πολύτιμο πράγμα που είχε. Τη μικρή κασέλα που φύλαγε τα σύνεργα της δουλειάς του και τα βιβλία του.
Είναι ένα ξύλινο μπαουλάκι ζωγραφισμένο όλο με το χέρι του. Η Ιφιγένεια εν Αυλίδι, ο Διάκος, ο Μπότσαρης, ο Γρίβας και τα καταπληκτικά λουλούδια αυτού του κηπουρού της λεβεντιάς και του έρωτα, το στολίζουν. Ο φίλος που το έσωσε το διατηρεί όπως βρέθηκε, πλάι στο ζωγράφο νεκρό την παραμονή του Ευαγγελισμού του 1934. Οταν τ΄ανοίξεις τα ίχνη της ζωής ενός μεγάλου ανθρώπου θέλω να πω ενός ολόκληρου ανθρώπου φανερώνονται συγκλονιστικά. Αισθάνεσαι την παρουσία μιας ύπαρξης που τίποτα δεν πήγε γι αυτήν χαμένη Ενα τόσο σπάνιο πράγμα Ακόμη και τα πιο ευτελή αντικείμενα τα πιο εφήμερα, εκείνα που είναι φτιαγμένα για να μείνουν μόνο λίγες στιγμές κοντά μας, ή άλλα που προορίζονται για να διασκεδάσουν το μεράκι μιας ζωής που δεν γυρεύει τίποτα άλλο παρά να λησμονήσει τον εαυτό της. Της ζωής των απλών ανθρώπων ή των παιδιών. Φαιορόχαρτα που στροβιλίζει ο άνεμος στα σοκάκια μιας επαρχίας που πέρασε μια Αποκριά, μια Λαμπρή ή ένα πανηγύρι. Είναι εκεί για να σου δείξει από τι μικροπράγματα μπορεί να ξεκινήσει η δύναμη της γοητείας ενός τεχνίτη. Τα βιβλία του, φυλλάδες της δεκάρας ή σχολικά βιβλία τριμένα για τη ζωή των αρχαίων, βίοι αγίων η οκτώηχος, ο Ερωτόκριτος, ο παπουτσωμένος γάτος, και η κοκκινοσκουφίτσα, άσματα ηρωϊκα, άσματα ερωτικά.
Κοντά στα βιβλία και η πινακοθήκη του. Εκονογραφημένα δελτάρια, φθηνές χρωμολιθογραφίες χαλκομανίες μαζεμένες από την εποχή της νιότης του που ηταν καβάσης του ελληνικού προξενείου στη Σμύρνη Αριμάνιοι άνδρες, ωραίες γυναίκες σαν εκείνες που βλέπαμε άλλοτε στα οργανετ ναυμαχίες του ρωσοιαπωνικού πολέμου, υποδοχές του μεγάλου μογγόλου, ζευγάρια του παλιού αισθηματισμού.
Μαζί μ΄αυτά το σημειωματάριό του. Ενα χοντρό δευτέρι από στρατσόχαρτο, όπου αντιγράφει από βιβλία κι εφημερίδες απόψεις αρχαίων πόλεων και μνημείων, αγάλματα θεών, μάχες του Μεγάλου Αλεξάνδρου,και άπειρες προτομές παλαιών και σύγχρονων ηρώων. Αυτά ήταν τα μουσεία που είδε ο Θεόφιλος και από αυτά προσπάθησε να μάθει ότι έμαθε θα έλεγα.
Δεν υπάρχει αμφιβολία, ο Θεόφιλος ξεκινά κάποτε από αυτά τα μικροπράγματα Ομως θα ήταν μεγάλο το λάθος αν πιστεύαμε ότι αυτή η βιομηχανία είναι η ουσία της ζωγραφικής του. Οποιος δημιουργός δεν ξεκίνησε από μικροπράγματα, ας ρίξει πρώτος την πέτρα. Θυμούμαι τον Γκέιτς Οι μαστορεμένες τούτες εικόνες γιατί είναι ολόκληρες, σε άδολο νου βλαστήσανε, αλλά πούθε έχουν ξεκινήσει απ΄τα σωριασμένα σκύβαλα ή τα σαρίδια ενός δρόμου
Ενας από τους καλύτερους νέους ζωγράφους μας μου έλεγε το αίσθημα που είχε όταν πρωτοείδε έργα του Θεόφιλου.
- Μα αυτός μας γυρεύει να λέμε πάρα πολλά, γυρεύει να λέμε όλη την αλήθεια λογίστηκε
Και η αλήθεια η ολόκληρη που μας δίνει ο Θεόφιλος είναι ο ολοζώντανος κόσμος του
Ενας ζωγραφικός κόσμος χωρίς τεχνάσματα και χωρίς υπεκφυγές, ότι τα πράγματα δεν πέφτουν όπως πέφτουν τα αληθινά ψωμιά. Είναι η καταπληκτική δύναμη που έχει να μεταμορφώνει σύμφωνα με το ρυθμό του ότι αγγίξει. Κυριευμένος από το πάθος της έκφρασης απορροφά και παράγει ζωγραφική όπου τη βρει κι όπως μπορεί.
Ετσι ζωγραφίζει στο τέλος της ζωής του σε όποιαν επιφάνεια πετύχει. Ξύλα παλιά, τενεκέδες, παλιόχαρτα, τοίχους μαγαζιών ή σπιτιών. Αυτά του έδωσε ο Θεός και μ΄αυτά δημιούργησε ο μικρόσωμος αυτός άνθρωπος, αυτός ο αλαφροϊσκιωτος όπως τον βλέπω σε μια παλιά του φωτογραφία
Ο Θεόφιλος έπαιρνε κάποτε τις φιγούρες του απο λιθογραφίες ή από δελτάρια, το έκανε Ηταν ίσως ένας εμπειρικός τρόπος για ν΄ακουμπήσει κάπου το λογικό του και ν΄απελευθερώσει το δαιμόνιο που είχε μέσα του.
Αλλά και ο Βιτσέντζος Κορνάρος πήρε τις φιγούρες του ποιήματός του απο ένα γαλλικό ρομάντζο ιπποσύνης που ήταν κι αυτό ένα είδος χρωμολιθογραφίας της εποχής Τέτοια πράγματα έγιναν πολλές φορές, αλλά εκείνο που δεν γίνεται πολλές φορές είναι ο Ερωτόκριτος ή το φως του Θεόφιλου που μένει εκεί όπως την πρώτη μέρα της δημιουργίας.
Γιώργος Σεφέρης δοκίμιο για τον ζωγράφο Θεόφιλο
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου